شوش شهر کهن ایران زمین
(معبدچغازنبیل،آرامگاه دانیال نبی،هفت تپه،کاخ شاوور،کاخ آپادانا)
شوش (سوزا) شهري باستاني واقع در يکصد و پنجاه کيلومتري شرق رود دجله در استان خوزستان از دوران امپراتوري ايلاميان، هخامنشيان و اشکانيان است. شوش يکي از قديمي ترين سکونتگاههاي شناخته شده منطقه است، احتمالاً به سال 4000 پيش از ميلاد پايه گذاري شده، با وجود اينکه نخستين آثار يک دهکده مسکوني در آن مربوط به 7000 سال پيش از ميلاد هستند. شهر باستاني شوش روزگاري مرکز برخورد دو تمدن مهم بوده، که هريک به سهم خود در ديگري تأثير داشته است، يکي تمدن جلگه ميانرودان وديگري تمدن خود فلات ايران. قرار گرفتن اين منطقه در شمال خليج فارس و نيز همسايگي با ميانرودان در پيدايش اين وضع ويژه تأثير بسياري داشته است. شوش در دوره هخامنشيان شکوه گذشته خويش را باز يافته وچهار راه شرق وغرب گرديد. با توجه به اهميت و موقعيت جغرافيايي و سياسي خاص شوش بود که راههاي بسياري و به ويژه راه بزرگ موسوم به «راه شاهي» ارتباط اين شهر را به نقاط گوناگون جهان برقرار کرد. راه شاهي که در دوره هخامنشيان و به دستور داريوش بزرگ ساخته شد، شهر شوش، پايتخت سياسي دولت هخامنشيان را به پاسارگاد، تخت جمشيد و ديگر شهرهاي امپراتوري، از جمله شهر نامي سارد پايتخت کشور ليدي پيوند ميداد. ميتوان گفت اداره سرزمين پهناور ايران وحفظ امنيت آن و انتقال سريع يگانهاي نظامي و گسترش بازرگاني و ترابري و تسهيل در امر مسافرت از مهمترين عوامل ساخت و گسترش شبکه راهها در اين دوره بوده است . از سوي ديگر ايجاد راهها و برقراري امنيت و تسهيل و بازرگاني، خود موجب پيوند و آشنايي ملتهاي گوناگون گرديد که اين امر مايه انتقال فرهنگها و باورهاي گونهگون گرديد وبسياري از نظرات فلسفي و باورهاي ديني از اين راه ميان ملتها مبادله شد. بر طبق تاريخ فتح الفتوح و همچنين تاريخ طبري ، اعراب به هنگام فتح شهر شوش بيشتر از 30 هزار نفر را به قتل رساندند و تعداد 20 هزار گاو - اسب وهمچنين زنان و دختران را به غنيمت بردند اين شهر تا قرنها بعد از رونق افتاد.
نخستين كسي كه ويرانه هاي شوش باستان را باز شناخت بنجامين بن جناح خاخام كليمي بود كه بين سالهاي 1163 و 1173 ميلادي براي بررسي وضعيت كليميان در ايران به سر مي برد. وي هنگام زيارت دانيال پیامبر از تپه هاي باستاني شوش نيز ديدن كرد .عمليات اكتشاف باستان شناسي در شوش از سال 1850 ميلادي آغاز گرديد.
شهر شوش در طول تاريخ بارها مورد هجوم قرار گرفت . اولين بار آشور باني پال امپراطور آشور آن را تخريب وسپس به دست اسكندر غارت شد ... نگاره بالا نبرد خونين آشور بانيپال در شهر شوش را نشان ميدهد. در اينجا آتش از شهر زبانه مي کشد، در حالي که سربازان آشوري شهر را با کلنگ و ديلم واژگون ميکنند و غنايم را به خارج از شهر مي برند
تاريخ شوش
شهر شوش از دير باز بستر تولد و گسترش تمدنهاي بزرگي بوده است ، تمدنهايي که اکنون چهره اي ماندگار در تاريخ از آنان به جا مانده است.
ايلامي ها
در ابتداي تاريخ بشر که انسان متمدن با اختراع ذوب فلز و خط به پيشرفت چشمگيري دست يافته بود منطقه بين النهرين جايگاه ويژه اي داشت. سه تمدن مشهور در اين قسمت در جوار يکديگر مي زيستند:آشوري ها ، ايلامي ها و بابلي ها . شوش پايتخت ايلام از موقعيت ممتازي برخوردار بود. ايلام در واقع تلفظ آشوري سرزمين هل تم تي به زبان ايلامي است و هل تم تي به معناي سرزمين خدايان است.دلايل اصلي پيشرفت ايلامي ها و پايتخت آنان شوش از حدود 7000 سال پيش به اين شرح است:
1- دلايل ژنتيکي مبتني بر هوش ذاتي
2- دلايل اقليمي و مناسب بودن جلگه خوزستان براي کشاورزي و دامپروري
3- رقابت با تمدنهاي مجاور خصوصا" تمدنهاي بين النهرين
از ميان آثار باستاني شوش در دوره ايلامي پيکره خدايان جايگاه ويژه اي دارد. يک نمونه که در موزه لوور نگهداري مي شود و از جنس طلاست بسيار چشمگير است. جام معروف شوش که چند نمونه از آن در اکتشافات باستاني به دست آمده است و يک نمونه آن در موزه لوور فرانسه نگهداري مي شود اثري بسيار زيبا و سمبوليک است.
هخامنشيان
پس از سقوط ايلامي ها شوش براي مدتي اعتبار و شکوه خويش را از دست داد اما با ظهور بزرگترين سلسله تاريخ يعني هخامنشيان و به دليل علاقه و رابطه آنها با ايلامي ها ، شوش بار ديگر اعتبار و منزلت بسيار يافت. در اين زمان شوش به مدت چهار قرن به عنوان مهمترين پايتخت هخامنشيان در جهان شناخته مي شد. پادشاهان هخامنشي بناهاي باشکوه بسياري در شوش ساختند و سفراي سياسي کشورها در شوش به ديدار شاه مي رسيدند. پيوند و تعهد ملل مختلف در ساخت بناهاي شوش در آثاري که به دست آمده مشهود است. داريوش در کتيبه اي در شوش مي گويد : "به ياري اهورامزدا کاخ با شکوه شوش را بنا کردم".
سلوکيان و پارتيان
پس از روي کار آمدن سلوکيان شوش به عنوان يک مرکز تجاري ، به صورت تقريبا" مستقلي اداره مي شد. چنين وضعيتي تقريبا" تا پايان دوره اشکاني حاکم بود. از معدود آثار مکتوبي که از سلوکيان به دست آمده ، کتيبه هايي است که در شوش يافت شده است. سلوکيان براي ايجاد ارتباط تجاري قوي تر ميان شوش و سرزمين هاي ديگر اقدام به کانال کشي رودخانه کارون(ائولايوس) نمودند. و بدين ترتيب ادويه و کالا از هند و عربستان از طريق دريا در بازار شوش تجارت مي شد. سکه هاي يافت شده در شوش حقايق زيادي از دوره سلوکيه و اشکاني روشن ساخته است. در دوره پارتيان شوش متاثر از کشمکش ايران و روم بود و يونانيان به همراه بقاياي ايلامي و يهودي و ساير ملل ساکن در شوش اکنون قسمتي از کشور پهناور اشکاني بودند.
ساسانيان
در دوره ساسانيان شوش به همراه شوشتر و جندي شاپور به عنوان مراكز اقتصادي توليد و صادرات ابريشم به اقصي نقاط جهان مطرح بودند. در ابتداي دوره ساساني و اواخر پادشاهي شاپور دوم شورش و نافرماني بوجود آمده در شوش بوسيله حمله شاپور با فيل فرو نشست و شهر به ويرانه اي مبدل شد كه آثار آن هنوز در شوش وجود دارد. پس از اين حادثه شهر شوش به "ايران خره شاپور "به معني شكوه ايران به دست شاپور تغيير نام داد و در شمال شهر شوش شهر "كرخادي لادان" ساخته شد كه بعدها به " ايران آسان كر كواد " به معني كواد ايران را آرام ساخت تغيير نام داد. در اين زمان پس از شكست روم از ايران و انتقال اسراي رومي به شمال خوزستان اين منطقه تحت تاثير حضور آنان قرار گرفت. با نفوذ مسيحيت شوش به قسمتي از نواحي اسقفي قرار گرفت. با ظهور ماني و آيين او تمام منطقه غرب و شرق تحت تاثير آيين او قرار گرفت و در نهايت ماني در زمان بهرام يكم و با فشار موبدان در زندان بيلاباد (گندي شاپور) از توابع شوش كشته شد.
اماکن تاريخي شوش دانیال
چغازنبيل
در 45 كيلومتري جنوب شرقي شهر شوش يكي از اعجب انگيزترين آثار باستاني جهان متعلق به 3200 سال پيش مشهور به زيگورات چغازنبيل وجود دارد . چغازنبيل به ساختمان طبقاتي معبد ايلاميان كه توسط اونتاش گال پادشاه اين قوم در سال 1250 قبل از ميلاد ساخته شد اطلاق مي شود . اين بنا با ابعاد 105*105 متر وارتفاع 53 متر( در گذشته 52 متر ارتفاع داشته است واكنون 25 متر از آن باقي است) از بزرگترين زيگوراتهاي جهان محسوب مي شود . عمليات باستان شناسي در اين بنا از حدود سال 1325 خورشيدي آغاز گرديد وتا سال 1341 ادامه داشت . چغازنبيل به بناي زيگورات محدود نمي شود بلكه مشتمل به حصاري است كه به حول يك مجموعه گرد آمده است . محوطه مقدس چغازنبيل از طريق هفت دروازه با محيط اطراف ارتباط دارد . در درون اين مجموعه سه معبد با حياطهاي سنگ فرش وانبارهاي متعدد آلات وادوات جنگي قرار دارد .
آرامگاه دانيال پیامبر
دانيال يكي از پيامبران بني اسرائيل (قرن هفتم قبل از ميلاد) است . دانيال به زبان هاي عبري مفهوم (خدا حاكم من است) را دارد . در سال 655 قبل از ميلاد وي را به دربار «نبوكد نصر» پادشاه بابل به اسارت بردند . وي در آنجا به علوم كلدانيان وزبان مقدس واقف گرديد ودر حكمت از آنان پيشي گرفت . اولين واقعه اي كه سبب نفوذ دانيال پیامبر گرديد تعبير خواب نبوكد نصر بود . بدين گونه پيغمبري خود را آشكار نمود ومورد توجه آن پادشاه قرار گرفت . وي به همراه عده اي از قوم يهود به ايران مهاجرت نمود ودر شوش ساكن شد ودر آنجا وفات يافت . آرامگاه دانيال پیامبر در ساحل شرقي رودخانه شاوور و روبروي تپه ارگ قرار دارد . بناي زيارتگاه شامل دوحياط است . بر روي گنبد مخروطي – پله اي قرار دارد كه نوع رايج گنبدهاي منطقه است .
آپادانا
محوطه باستاني شوش در شهر شوش، محوطه وسيعي را در برميگيرد، كه بناها و سازههاي معماري بسيار متنوعي پيش از تاريخ تا دوران اسلامي را در خود جاي داده است. كاخ «آپادانا» يكي از باشكوهترين كاخهاي آن از شهرت عالمگير برخوردار است.كاخ آپادانا به دستور داريوش بزرگ پادشاه هخامنشي در حدود سالهاي 515-521 پيش از ميلاد در شوش روي آثار و بقاياي عيلامي بنا نهاد شد. ديوارهاي كاخ از خشت و ستونهاي آن از جنس سنگ است. كاخ داريوش داراي قسمتهاي مختلفي از جمله تالار بار عام، دروازه و كاخ پذيرايي و همچنين داراي سه حياط مركزي است. ديوارهاي كاخ از خشت با نماي آجري و ستونهاي آن از سنگ است. كاخ داريوش واحدهاي مختلفي از جمله تالار بار عام، حرمسرا، دروازه و كاخ پذيرايي و همچنين سه حياط مركزي دارد. ديوارهاي داخلي كاخ با آجر لعابدار منقوش با طرحهاي سربازان گارد جاويدان، شير بالدار و نقش گل نيلوفر آبي مزين بودهاند كه بقاياي بهجايمانده آنها در موزههاي خارجي و داخلي نگهداري ميشوند.زيباترين آثار به دست آمده از ايوانهاي كاخ، آجرهاي لعابدار منقوش، با طرحهاي سرباز گارد جاويدان، شير بالدار و نقش گل نيلوفر آبي است. ستونهاي سنگي اين كاخ متشكل از چند قسمت، زيرستون، پايه ستون، شاليستون، ساقه ستون، گل میباشد..
قلعه شوش (آكروپل)
در سال 1897 ميلادي ژان ماري ژاك دومورگان جهت تحقيق واكتشاف به شوش آمد ، دولت فرانسه را متقاعد ساخت تا محلي امن ومناسب براي هيات باستان شناسي فرانسه در شوش ايجاد نمايد . به همين منظور بلندترين نقطه تپه هاي شوش يعني اكروپل براي اين منظور انتخاب گرديد وقلعه اي با يك طرح قرون وسطايي اروپا بر فراز آن ساخته شد . ساختمان اين قلعه كه با نظارت حاج مصطفي دزفولي وبا مصالح محلي از جمله خشت بنا گرديد . تا سال 1912 ميلادي به انجام رسيد . پلان قلعه ذوزنقه شكل است كه قاعده كوچك آن در سمت شمال واقع شده است . دور تا دور آن را راهرويي احاطه كرده ورديف اطاقهايي به سمت حياط،برگرد آن قرار گرفته اند . برج شمال غربي قلعه مربع شكل وبرج شمالي شرقي،دايره شكل است....
موزه شوش
موزه شوش با زير بناي 550 متر مربع در باغي به مساحت 14635 متر مربع در جوار كتابخانه عمومي شوش قرار دارد . اين موزه در سال 1345 خورشيدي گشايش يافت...
كاخ شاوور
در سمت غربي رودخانه شاوور در سال 1347 خورشيدي كاخ جديدي كشف شد كه به سبب همجواري با اين رودخانه به همين نام مشهور است . اين كاخ داراي تالاري به اندازه 6/34 *5/37 متر با 64 ستون است . پايه ستونها از سنگ بوده وديوارها از خشت ساخته شده اند . اين كاخ در 350 متري غرب آپادانا واقع است وتوسط اردشير دوم بنا گرديد .
هفت تپه
هفت تپه در 15 كيلومتري جنوب شرقي شهر شوش قرار دارد . تحقيقات باستان شناسي هفت تپه از سال 1344 خورشيدي توسط دكتر نگهبان باستان شناس تواناي ايراني آغاز گرديد كه تاكنون منجر به كشف آثار با ارزشي همچون مجسمه هاي سفالي وفلزي ،آرامگاه ، معبد ،گورهاي دسته جمعي ،انواع ظروف سفالي وآلات موسيقي شده است . با وجود آنكه تمدن در اين منطقه به 600 سال قبل از ميلاد بر مي گردد ولي آثاري كه در انجا از نظر بازديدكنندگان مي گذرد مربوط به بخشي از يك شهر ايلامي متعلق به 1500 تا 1300 قبل از ميلاد است
شهر شاهي
اين بخش در قسمت شرق قلعه وتقريبا در شمال شرقي آپادانا واقع است . تاريخ اسرار آميز نهفته دردل لايه هاي مختلف اين سرزمين از بالا به پايين كه متعلق به دوره هاي اسلامي ،ساساني ،پارتي ،هخامنشي وماقبل آن هستند براي باستان شناسي پر اهميت هستند . آثار كشف شده در اين ناحيه روشن مي سازدكه ساكنان اين حوالي از قوم سامي نبوده وعمدتا بومياني بودند كه پيش از مهاجرت آريايي ها در سرتاسر نواحي جنوبي ومركزي ايران سكونت داشته اند . |
